Afdrukken

De mislukte examenstunt

Als ik aan het werk ben luister ik graag naar klassieke muziek. Een paar maanden geleden zocht ik op YouTube naar wat muziekstukken en kwam ik terecht bij een Rondo voor twee piano’s van Chopin. Ik verwachtte een prettig muziekje voor op de achtergrond, maar het sloeg in als een bliksem. Meteen al de eerste maten wierpen me terug in die emotionele week voor het eindexamen, na onze mislukte examenstunt destijds in 1964.

Soms dacht ik er nog wel 'ns aan terug, als ik hoorde over tegenwoordige, meer of minder geslaagde eindexamenstunts. Maar herinneringen verbleken in de loop der tijd. Dit was al vijfenvijftig jaar geleden, ik was er niet meer mee bezig.

Een bandrecorder van de kerk

In het Zaanlands Lyceum was ik destijds één van de leerlingen met een protestants-christelijke achtergrond. In het dorp Krommenie was ik deel van een actieve groep jongeren die allerlei positieve initiatieven ondernam. Elke zaterdag oude kranten ophalen voor de restauratie van de Hervormde Kerk, bijvoorbeeld.
Op een dag werd door de kerkeraad geconstateerd dat een aantal oude dorpsbewoners, die zondags niet meer naar de kerk konden, toch wel behoefte had aan het meebeleven van de kerkdienst en de preek van de eigen dominee. Het gevolg was dat de kerkvoogden een draagbare bandrecorder aanschaften en wij, een vriend en ik, elke zondag de kerkdienst op de band opnamen om die door de week bij verschillende ouderen thuis weer af te draaien.
Dat waren bijzondere momenten: de gerimpelde oudjes, blij dat er bezoek kwam, aandachtig naar de preek luisterend, in hun arme huisje, vlak onder de trouwfoto waarop ze als knap, stralend bruidspaar stonden afgebeeld. Voor ons als achttienjarigen was het een wekelijkse confrontatie met de vergankelijkheid van het leven, ook al doordat regelmatig een van de oudjes overleed.
Voor ons zat er nog een andere kant aan deze liefdadigheid: door de week hadden we elk een paar dagen een bandrecorder in huis waarmee we van alles konden opnemen. Muziek die we zelf maakten, maar ook radioprogramma’s met concerten, die we dan bij het huiswerk maken afspeelden.

Een leuk bedachte stunt

1964 was ons examenjaar aan het Zaanlands Lyceum. Dat was niet voor iedereen even spannend, we deden met een groepje jongens een wedstrijd wie de meeste tienen op z’n eindlijst zou hebben. Voor het begin van het schriftelijk examen hadden we een week vrij voor zelfstudie, de donderdag daarvoor was onze laatste lesdag op het lyceum en natuurlijk de dag van de examenstunt.
Die was leuk bedacht. We zouden eerst met alle examenleerlingen een feest vieren in een zaaltje in Zaandam. Daarna zouden we naar school gaan en op het schoolplein allemaal slapen in tentjes die we daar in de nacht zouden opzetten. Dat kon doordat het plein van het nieuwe gebouw aan de Vincent van Goghweg uit grote tegels bestond met daartussen stroken aarde. De architect had bedacht dat daar tijmplantjes in zouden groeien, maar dat was nog geen succes geworden. De volgende morgen zouden leerlingen en leraren verbaasd zien dat het schoolplein vol met tenten stond, waar wij dan met een slaperig gezicht uit tevoorschijn zouden komen.

Een dramatische wending

Het feest was leuk, voor het eerst zonder leraren. En de tenten lieten zich in het maanlicht goed opzetten. Na tweeën sliep iedereen, ondanks de harde betonnen ondergrond.
Maar om vier uur hoorden we stemmen, er waren twee politieauto’s verschenen. Om ons weg te sturen, dachten we. Maar daarvoor kwamen de agenten niet. Ze kwamen vertellen dat één van onze klasgenoten met een motor in de Westzijde tegen een boom was gereden en was omgekomen, terwijl een andere, die achterop de motor zat, vijftig meter verder zwaar gewond op straat gevonden was.

We waren al achttien en voelden ons heel wat. Maar op dat moment werden we erg klein. Tenten opruimen en wachten tot veel later de leraren en leerlingen op school kwamen, die we het verhaal zelf zouden moeten vertellen. Elkaar honderd maal vertellen wat er gebeurd was. Dat Ed Gal, een beetje eenzame, wat oudere klasgenoot die al een motor had, besloten had om thuis toch nog drank op te halen en mijn schoolmaatje Willem Stuurman achter op de motor mee ging. Dat ze al flink drank op hadden en Ed veel te hard gereden had en in de bocht van de Westzijde vol op een boom geknald was. Dat Willem in een ziekenhuis lag en we niet wisten hoe het met hem ging.
Rector Oosterhuis, de leraren en leerlingen die we het vertelden, niemand wist hoe te reageren, het was alles alleen maar zeer pijnlijk. Voordat we naar huis fietsten zijn we eerst nog door de Westzijde gereden. Een zwaar beschadigde boom en veel sporen op straat bevestigden wat gebeurd was.

De kater

De week zelfstudie voor het examen die volgde was voor mij zwaar. Steeds zag ik in gedachten de motor tegen de boom slaan. En het onbegrijpelijke dat Ed en Willem er niet meer bij waren. Die week had ik de bandrecorder van de kerk bij mij in huis. M’n verdriet en treurnis bonden zich aan een sentimenteel stuk van Chopin voor twee piano’s dat we van de radio hadden opgenomen. Volgens de omroepster het Rondo in C, gespeeld door Ludwik Stefanski en Halina Czerny-Stefanska. Het rondo heb ik die week, tijdens de laatste examenvoorbereiding in m’n werkkamertje, eindeloos afgedraaid.

Op vrijdag werd Ed Gal begraven. De plechtigheid op de kleine begraafplaats in Zaandam was sober. Van de familie waren alleen Ed’s moeder en wat ooms en tantes aanwezig, verder wat leraren en wij, de examenleerlingen. Het was regenachtig, er werden weinig toespraken gehouden. Over Willem Stuurman hoorden we dat hij in coma lag en geen bezoek mocht ontvangen.

Vanaf maandag verdreef het schriftelijk examen langzaam het verdriet en de somberte. Ik herinner me niet dat we nog veel over het voorval hebben gesproken. En na de zomer kwam het nieuwe leven: voor mij op een mooie kamer in Amsterdam en beginnen aan de studie wis- en natuurkunde.

Hoe het met Willem is afgelopen heb ik nooit meer gehoord. Het Rondo voor twee piano’s van Chopin had ik ook nooit meer gehoord, tot ik kort gelden dus bij YouTube stuitte op precies dezelfde opname van destijds, die me op slag terugbracht in die verdrietige, bijna vergeten herinnering.

                                                                   ---